ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации

ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации


^ ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ


Артықбаев Ж.О. - т.ғ.д., доктор. (Астана қ.,Мемлекеттік Тарих Университеты)

ХVІІІ ғасырдың қазақ қоғамына қатысты ең дескать, әрі құнды мәліметтерді Ресей ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации деректерінен аламыз. Олардың өзін жүйелей келе екіге топтағанымыз абзал – архивтік және нарративті. Оның біріншісі патша грамоталары мен жарлықтары, жоғарғы үкімет орындарының әр түрлі іс қағаздары ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации, төменгі әкімшілік жүйесінің, сауда орындарының баяндамалары, қазақтың хан-сұлтандарының, би-батырларының хаттары мен өтініштері. Бұл қатарлы құжаттардың бәрін де ресми деп атауға болады ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации. Сонымен қатар архив құжаттарының бір қатары қарапайым адамдардың мәліметтерінен тұрады, олардың берген деректерін архив жүйесіндегі ғалымдар «сказка» немесе «распросные речи» деп атауды қалыптастырған. Үкімет орындары әлдене себептермен қаза ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқ ішінде болған, араласқан адамдардан жауап алып отыруды дағдыға айналдырған. Архив деректерінің ішіндегі бір бөлегі қазақ жеріне шыққан елшіліктерге байланысты жинақталған құжаттар мен естеліктер. Оларды ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң маңыздылығы ресми құжаттардан бір де кем емес. Ресей құжаттарының ішінде қазақ тілінде жазылғандары да аз емес – олар қазақ ел басыларының тарапынан түскен әр түрлі хаттар, мәліметтер, өтініштер /1/.

Ресей ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации деректерінің бір құнды көзі – нарративті ескерткіштер. Олардың қатарына Орынбор өлкесінде көп жылдар қызмет жасаған Н.П.Рычковтың, Сібір шептерін салуға қатынасқан И.Г.Андреевті ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң, екіншісі Академиялық экспедицияның (1768-1769 жылдары) мүшелері П.Паллас, И.Георги, И.Фальк тағы басқа ғалымдардың тарихи-этнографиялық суреттеуге толы еңбектерін жатқызамыз. Бұл дәстүр ХІХ ғасырда өз нажималғасын ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации тапты,олпрдвң қатарында Г.И.Спасский, С.Б.Броневский, А.И.Левшин еңбектері бар.

Аталған еңбектердің бәрі де қазақ өмірінің этникалық түп-төркіні, әлеуметтік жа ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииғдайы, рулық құрамы, қоғамдық өмір тынысы мен көзге түсер сыртқы қасиеттері жайында шынайы мағлұматтарға толы. Ресей құжаттарының көпшілігі этнографиялық суреттеу тәсілдерімен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации жазылған.

ХVІІІ ғасырда Ресей мен Қазақ Ордасы арасындағы таныстық Сібір өлкесінен басталады. Оған себеп қазақтың солтүстік-батыс шекарасында башқұрт, қалмақ ұлыстары орыспен екі араға көлдене ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң жатып, тікелей қарым-қатынасқа жол бермеді, ал Сібірде қазақ қоныстары Тобыл, Тара, Түмен алқабына жапсарлас болды. Әз Тәуке заманында қазақ елшілері алдыменен Тобольск қаласын іздейтін. Тарихи деректерден белгілісі ХVІІ ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации-ХVІІІ ғасырлардың қауышар тұсында Сібірге аттанған Тәшім-батыр елшілігі көп жылғы мәмлегерлік қатынастардың бастауы және деректердің жинақталуының негізгі себебі. ХVІІІ ғасырдың басында ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Ресей архивтарына түскен деректердің негізгі бөлігін В.Кобяковтың, Ф.Скибиннің, М.Трошинның елшіліктері алып келді. Қазақ Ордасының саяси өмірі, хан мен сұлтандар және ру басылары арасындағы қарым-қатынас, шаруашылығы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации туралы түсініктің, таныстықтың іргесі осылай қаланды.

Осы кезеңге жататын деректердің біразын Тобольскіге барған қазақ елшілері-саудагерлері берген. 1694 жылдан бастап Әз Тәуке ханның сыртқы м ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииәмлегерлігін атқарған адамдардың бірі – Тайқоңыр Құлтабай Аталықұлы тарапынан түскен мәліметтер соны дәлелдейді. Бұл іс сапарларда саяси мәселелермен қатар сауда жөінінде ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации әңгіме қозғалады. Осыған қарағанда ХVІІІ ғасырдың басында Қазақ хандығының Орта Азия мен Сібір және Еділ арасындағы транзиттік саудаға ықпал ету мүмкіндігі жоғары бол ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииған. Елшіліктерге байланысты әңгімелерден қазақ қоныстары Сыр бойында екенін және Қазақ Ордасының оңтүстік аймақтармен көбірек байланысты болғанын аңғарамыз. Осы деректердің негізінде жасалған С.Ремезов картасы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации да (1697 жылы) қазақ жерлерінің шекарасы деп Сарысудан арғы жерді нұсқайды. Әрине, көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан елде нақты шекара болуы мүмкін емес, жайылымға ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации ыңғайлы жердің бәрі де оларға қоныс. Олай болса қысқы қоныстың мөлшерін нақты шекара қылып есептеу С.Ремезов картасының басты қателігі деп есептеу керек /2/.

Қазақ еліні ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң этникалық-саяси өміріне байланысты деректердің бір түйдегі 1717-1720-шы жылдардағы екі елдің де сыртқы серпіліс кезеңінде туды. Бұл құжаттарды аңдысу кезеңінің құжаттары деуге болады. Оның бір көрінісі ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Қазақ Ордасының екі қанатын айнала Ресей екі үлкен экспедиция аттандырды (Бухгольц пен Бекович-Черкасский). Қазақтар болса Ресейді Жоңғарияға қарсы пайдаланғысы келді. Қазақ туралы деректердің көпшілігі б ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииұл кезеңде Тобольск, Уфа, Қазан қалаларына жинақталып отырды. Саяси келіссөздерде Қазақ Ордасы атынан Қайып пен Әбілқайыр хандардың аты жиі аталады. Олардың басты мақсаты Алтай мен Жетісу ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации өңірін сақтау үшін Ресеймен әскери одақ құрып Жоңғарияның бетін қайтару болғанға ұқсайды. 1717-1718 жылдарғы екі арадағы келісім нәтиже бермегенін бірнеше жағдайдан аңғаруға болады. Алдыменен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации, 1718 ж. Арыс, Бөген, Шаян өзендері бойындағы қазақтардың жеңілісі, екіншіден осыған айғақ. М.Гагарин мен И.Бухгольцтің 1719 жылы Мәскеуге жіберген хабары “Қазақ Ордасының адамдары Ом (Омбо ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации – Ж.А.) өзенінің құярынан (Ертіске – Ж.А.) жоғары тұстан оң жағалауға өтіп әр жерден Барабы елді мекендерін тонап, тұтқын алуда. Оның үстіне Тобылдағы елдің қоныстары да ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Қазақ Ордасының жорық-жортуылдарына жиі ұшырауда. Олар көптеген елді мекендерді тонап, құртып, патша адамдарын тұтқынға алып және малын айдап кетеді” /3/. Жортуылдың жиілеп кетуінің бір себебі Қазақ Ордасының бірнеше ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации жылғы соғыстардан кейінгі жоқшылық хәлі деп шамалауға болады.

Ресей архивтарінде қазақ елі, оның қоғамдық құрылымы, саяси жағдайы, шаруашылық ерекшеліктері жайында дескать деректер ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации 1730- жылдардан басталады. Бұл үшінші кезең бодандықпен тікелей байланысты. Осы кезеңдегі құжаттардың ішіндегі ең салмақтысы К.Тевкелевтің “Журнальчики”. Бір жарым жылдан аса Әбілқайыр Ордасында болып Кіші жүзді Ресей ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации бодандығына қарату жөнінде ұлан-ғайыр іс атқарып келген елшінің “Журнальчики” деректемелік жағынан өте құнды дүние. Ол өзінің көрген, бақылаған оқиғаларын сипаттаумен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации шектеліп қалмай Қазақ Ордасының әлеуметтік-саяси жағдайы туралы өте дескать мәліметтерді жинақтаған.

К.Тевкелев кәнігі саясаткер ретінде өз жанындағы башқұрларды, қазақтарды мәлімет жинау ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииға пайдаланып отырған. К.Тевкелевке дос-жар болып, көп мәлімет берген адамның бірі табын Бөгенбай батыр. Оның қазақ руларының тарихы, қалалары, хандардың шежіресі туралы берген деректері К.Тевкелевке 1748 жылы үлкен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации баяндама жасауға мүмкіндік берді. Қазақпен көрші қара қалмақ, құба қалмақ, башқұрт, өзбек елдерімен қарым-қатынасы туралы деректердің көпшілігін елші хан-сұлтандардан, соның ішінде Әбілқайыр ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации мен Нұралыдан алғаны анық. Жалпы К.Тевкелевтің жинақтаған мәліметтері ХVІІІ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ қоғамы жайлы дескать мағлұмат береді. /4/.

К.Тевкелевпен қатар осы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации кезең жөніндегі бірсыпыра деректерді Н.П.Рычков екшеп, олардың дәлелдісін Орынбор тарихына арналған еңбектеріне енгізді. Оның әсіресе көп қолданғаны Кіші жүздің Ресейге қосылу ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации барысында пайда болған құжаттар – патша жарлықтары мен грамоталары, басты-басты кездесулердің протоколдары, Хиуа, Түркістан, Тәшкент өлкелері туралы сипаттамалар тағы басқа маңызды мәліметтер. Н.П.Рычковтың қаза ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқ пен орыстың саудасы туралы жазған дүниелері де деректік құны жоғары деп есептеледі.

1739-1742 жылдардағы оқиғаларды В.Урусовтың “Журнальчики” жақсы баяндайды. Осылардың ішінде аса ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации бір көңіл аударатын құжат 1740 жылы Ор кездесуіне қатысты жасалған. Осы “Журналдан” Абылай хан жөніндегі алғашқы жазба деректерді кездестіреміз. Оның қоғамда алған орынын, ел үшін қызметін айқын а ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииңғаруға болады. 1740-жылы Қазақ Ордасы қиын саяси таңдаудың алдында тұрды, әсіресе, Ресей мен Жоңғария арасындағы тай-таластық салқыны ауыр сезілді. Кездесудің негізгі нәтижесі Орта ж ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииүз үшін әскери одақ құруға саятынын аңғарамыз, Әбілмәмбет пен Абылай Жоңғарияны тоқтатудың бір амалы осы деп білсе керек. Осының бір айғағы Ресей ешқандай к ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииөмек бермегеннен кейін 1742 жылы Орта жүз басшыларының И.Неплюевпен кездесуге келмей қойуы және өз балаларын Жоңғарияға аманатқа жіберу /5/.

1740-1750 жылдары Қазақ Ордасына қатысты мәліметтерді елшілік, тыңшылы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқ міндетпен қазақ жерін көп аралаған К.Миллер, Д.Гладышев, И.Муравин, А.Бехметев жол сапар қағаздарынан, баяндамаларынан кездестіреміз. Әсіресе К.Миллердің сауда керуенін бастап Тәшкентке аттанған ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации сапарынан немесе Байқұлақ батыр жол бастап Жоңғарияға барған елшілігінен сақталған күнделік жазбалары ХVІІІ ғасырдың қазақ саяси өмірін сезінуге көп жәрдем етеді. Д ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации.Гладышев болса бір сыпыра уақыт Әбілқайыр ханның жанында болды, ханмен бірге тіпті Хиуаға да барды. Сол сапарында Әбілқайыр ханның елшісі есепті Нәдір шаһқа барып жолы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқты. Әрине, қазақ тіршілігіне осыншама тығыз араласқан жандар қалай толыққанды мәліметтердің иесі болмасын.

Сол жылдары, одан бертінде де Ф.Гордеев, Н.Мансуров, И.Ураков, Я.Гуляев, М.Арапов сияқты ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации қазақ ішінде жауапты тапсырмаларды көп атқарған отарлық жүйенің қызметкерлері деректердің жинақталуына үлес сіңірді. Олардың ішінде географиялық, топографиялық, тарихи-этнографиялық мәліметтер дескать кездеседі. Мәселен, М.Арапов ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Барақ сұлтанның немере інісі Ескендірді Санкт-Петербургке дейін алып барып қайтты, кейіннен (1747 жылы) И.Неплюевтің тапсырмасы бойынша Барақ сұлтаннан “ақ үйліні” алып Орынборға келді. Осы сапарда М.Араповтың керуені ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Бекболат бидің шабуылына ұшырады. Бұл шабуылды “ақ үйлі” беруге қарсылықтың түрі деп бағалады елші. ХVІІІ ғасырдың соңғы жартысында қазақ қауымы туралы деректер қаулап көбейді. Олар ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации негізінен Орынбор, Омбы, Астрахан тарапынан қырға жұмсалған әр түрлі елшіліктерден, сауда керуендерінен, оларға ерген бақылаушылардан, қазақ даласына әдейі тапсырмамен жоқ іздеген боп аттанған тыңшылардан т ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации.б. түскен. Құжаттардың бір қатары орыс отарлық үкіметінің қызметкерлерінің патша сарайына, Сыртқы істер жөніндегі коллегияға тағы басқа жерлерге жөнелткен баяндамалары. Олардың бәрі де ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации шынайы деректерден құралғаны салыстыра зерттеу барысында анық көрінеді. Мәселен, полковник Д.Гранкиннің және барон О.Игельстромның Кіші жүздің жағдайын суреттейтін бір-біріне қарсы жазыл ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииған баяндамалары, генерал-майор Я.Боувердің Орта жүз қазақтарын қалай отырықшыландыруға болады деген ұсыныспен жазылған іс қағаздары.

Жоғарыдағылармен қатар Абылай ханға 1779 жылы келген елші капитан ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Г.Лилингрейннің журнальчики, тілмаш Меңдияр Бекчуриннің деректері, Б.Бреховтың елшілігінің қағаздары т.б. құжаттар қазақ қоғамының ХVІІІ ғасырдың соңындағы жағдайын түсінуге барынша к ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииөп мүмкіндіктер береді. Олардың ішінде Д.Телятников пен А.Безносиковтың күнделігі, Бұқараға сапар шеккен Л.Гавердовскийдің қазақ қолына тұтқын болған кезін суреттеген жазбалары аса құнды деректер. Осы ұлан ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации-ғайыр дүниені жариялау ХІХ ғасырдың ортасынан бастап қолға алынды. Мәселен, Ш.Уәлиханов пен Г.Потанин Сібір архивтарын қызыға ақтарған, екеуінің шығармалар жинағынан ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации архив құжаттарын көп кездестіреміз. Г.Н.Потанин 1866 жылы Омбы архивының аса маңызды құжаттарының біразын жинақтап, жариялады. Сібір мен Қазақ Ордасы арасындағы сақталған қағаздардың к ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииөпшілігін И.Русанов жариялады /6/. Қазақ өлкесіне қатысты деректердің маңыздыларын тамаша жүйелеген И.И.Крафт деп білеміз. Ол 1898 жылы қазақ даласына тікелей қатысы бар заңдардың жинағын жарыққа шығарды /7/. И ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации.И.Крафтпен қатар ХVІІІ ғасырдағы қазақ қоғамын зерттеуге А.И.Добросмысловтың жинағы өлшеусіз көмек береді /8/. Бұл екеуі де Орынборлық өлкетанушылар ортасынан шықса да ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации еңбектеріне бүкіл қазақ жеріне қатысты деректерді енгізді.

ХХ ғасырдың 30-жылдары тарихшылар тарапынан архивтарға деген ықылас жақсы болды. Оның объективті себебі бұрынғы Ресей империясының құрамындағы елдердің енді т ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииәуелсіздік аламыз ба деген үміті еді. Қазақстан тарихшыларының ішінде С.А.Асфендияров пен П.Д.Кунте құрастырған деректер жинағы әлі күнге мәнін жойған жоқ. ХVІІІ ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации ғасырға қатысты деректер оның бірінші бөлімінде жинақталған /9/. Қазақстанның ХVІІІ ғасырдың тарихына байланысты деректердің біразы “Красноватый архив” басылымында осы кезеңде жарық көрді. 30-жылдары Қаза ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқстанмен көрші түркі елдерінің тарихына қатысты көптеген деректер жарияланды, әрине олардың арасынан да ХVІІІ ғасырға қатысты мәліметтерді жиі кездестіреміз /10/. Ұлы Отан соғысы қарсаңында қазақ тарихының ХVІІІ ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации ғасыр мәліметтерін жинап, жариялаумен белгілі тарихшы М.П. Вяткин айналысты. Олардың 1785-1828 жылдарды қамтитын ІV томы 1940 жылы Ленинградта, ал 1741-1751 жылдарға арналған ІІ томы 1948 жылы Алматыда жарық көрді /11/. Со ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииғыстан кейін де іле-шала коммунистік партия ұлтшылдықпен күресті бастап кетті де, оның кесірі алдымен Қазақстан тарихымен айналысып жүрген ғалымдарға тиді. Осы себепті 60-жылдардағы Н.С.Хрущев жылмығына ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации дейін архив деректерін жинамақ түгілі, тарихпен айналысуға ешкім батпай қойды.

Он шақты жылғы үзілістенок кейін 1960-жылы Қазақстанның Ресейге қосылуының прогрессивті жақтарын сылтау қылып, зерттейміз деген ниетпен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации ғалымдар “Казахско-русские дела в ХVІІІ-ХІХ веках”, “Материалы по истории политического строя Казахстана” І том т.б. дүниелерді тарих сүйер қауымға ұсынды /12/. Сәл бертінірек қаза ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқ тарихының ХVІІІ ғасыр деректерімен В.Я.Басин, А.Сабырханов, Н.Е.Бекмаханова т.б. ғалымдар оқырмандарға таныла бастады.

1980 жылы ұзақ жылдар бойы ұмыт болған архив деректерін жариялау қайта ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации жанданды. Осыған байланысты қазақ тарихының ХVІІІ ғасырға қатысты едәуір деректері жарияланды /13/.

Қазіргі уақытта қазақ тарихы туралы, ғалымдар тарапынан болсын, жалпы көпшілік қауымда да ынта өзгеше екені белгілі. Бірақ өкінішке ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации орай ХХ ғасырға дейінгі деректерді жарыққа шығаруға ол өзгерістердің қатысы шамалы болып тұр.

ХVІІІ ғасырдың этноәлеуметтік жағдайын тануға келгенде Ресейлік нарративті ескерткіштердің орны архив ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации құжаттарына бергісіз. Қазақ тарихын зерттеу, оның сол заманғы тіршілігін сипаттау ХVІІІ ғасырдың басынан басталады. Ол қатарға тіпті И.Кириллов, В.Н.Татишев сияқты отар өлкенің жоғарғы әкімдерін де ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации қосуға болады. Дегенмен олардан да жоғары тұратын жазба деректер бар – ол әкелі-балалы Рычковтардың кітаптары. Ол еңбектердің ішінде П.И.Рычковтың “Орынбор тарихы (1730-1750)” және ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Н.П.Рычковтың “Дневнигі” информациялық құндылығымен ерекше. Егер бірінші еңбек негізінен архив мәліметтеріне, яғни ресми деректерге сүйенсе, екінші еңбектің создатели өзі жасаған саяхаттың жазбасын ұсынады. Н ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации.П.Рычков 1771 жылы Еділ қалмақтарын қуа шыққан орыс әскерінің құрамында Терісаққан өзеніне дейін барып қайтты. Ол сапарда орыс әскері өзіне одақтас қылып Нұралы ханды алып еді. Капитанның жолда ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации көргені де, жанындағы қазақтардан сұрап білгені де аз емес /14/. ХVІІІ ғасырдың қазақ қоғамына тікелей байланысты деректердің дескать қорын Екінші Академиялық экспедицияның материалдары деп танимыз. Оның құрамында ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииғы П.Паллас, И.Георги, И.Фальк, В.Гмелин тағы басқа 1768 жылы Атыраудан Алтайға дейінгі қазақ өлкесінің солтүстік тұотпрыск түгел аралап шықты және тарихи-этнографиялық м ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииәліметтерді көп жинақтады /15/.

П.Паллас қазақтың бақсылығы, қару-жарағы, шаруашылығы жөнінде, Ертіс бойындағы қоныстар, бекіністер т.б. ал енді И.Фальк әр ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации түрлі әлеуметтік оқиғалар, сауда-саттық пен айырбас, мәдениеті туралы деректерді жинақтаса, И.Георги өз еңбегінде бірсыпыра әлеуметтік өмірге байланысты қорытындылар жасады /16/. Бұл кітаптарды ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң қайсысы болмасын алдымен тарихи-этнографиялық деректерімен құнды, ал оларды көшпелілердің құрылымын зерттеуге пайдалану ғалымдардың өзіне байланысты. Әрине, бұл нарративті деректер қазақ қоғамын толық, жан-жақты сипаттап берді деп айта ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации алмаймыз, бірақ ірге тасы бар зерттеуге дескать жәрдем береді.

ХVІІІ ғасырдың соңына қарай И.Г.Андреев “Орта жүз қазақтарын суреттеу...”, Г.И.Спасский “Ұлы, Орта және Кіші ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации жүздің қазақтары”, С.Б.Броневский “Орта жүз қазақтары” деген тақырыптарменен қазақ көшпелілеріне қатысты мәліметтер көп енген кітаптарын жазды /17/. Бұл еңбектерде қазақтардың рулық құрамы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации, шекарасы, шаруашылығы, қазақтармен көрші (қырғыз, құрама) елдері туралы деректер кездеседі. Олардың негізгі бағасы өздерінің этнографиялық бақылауларының сапасына қарай айқындалады. Осылардың ішінен тақырыпқа ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации тікелей қатысты, дәлелдісі деп И.Г.Андреевтің бақылауларын айтар едік.

Қорыта айтқанда Ресей деректері қазақ тарихының қай кезеңін зерттегенде де негізгі сүйеніш қоры болады.


ӘДЕБИЕТТЕР


1. Казахско-русские дела ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации в ХVІІІ-ХІХ вв. - Алма-ата, 1964; Материалы по истории политического строя Казахстана. т.І. - Алма-ата, 1960; т.б

2. Бахрушин С.В. Очерки по истории колонизации Сибири в ХҮІ-ХҮІІ вв. М ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации. 1927 .

3. Монументы Сибирский истории. ІІ т. – СПб. 1885. – 148 б.

4. Русско-казахское дела. ХҮІ-ХҮІІІ вв. - Алматы 1961. – 67 б.

5. Сонда, - 248 б.

6. Томские губернские ведомости, 1861. № 28-36.

7. Крафт И.И. Сборник узаконений о киргизской степи ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации. Из киргизской старины. Оренбург. 1898.;

8. Добросмыслов А.И. Материалы по истории Рф. Сборник указов и других документов, касающихся управления и устройства Оренбургского края. Т.1. Оренбург, 1900. 127 б.

9. Асфендияров С. История Казахстана с древних времен. - Алма-Ата, 1935; 1994.

10. Материалы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации по истории народов СССР. Вып 7. – М-Л. 1936.

11.Материалы по историй Казахской ССР. Т.ІҮ. (1785-1828 гг.) – М. 1940.; Материалы по историй Казахской ССР. 2 том. А., 1948.

12. Международноные дела в Центральной Азий. Х ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииҮІІ-ХҮІІІ вв. Документы и материалы. 1-2 книжка. М., 1989.

13. Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии. СПб. 1887. 405 б.

14. Паллас П.С. Путешествие по различным провинциям Русской империи. Ч.І. – СПб., 1773.; Георги И. Описание всех обитающих ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации в Русском государсве народов. Ч.ІІ. – СПб. 1799.; Прошедшее Казахстана в источниках и материалах. Сб. 1. (Ү – ХҮІІІ в. н.э.) – М. – Алматы, 1935.

15. Андреев И.Г. Описание Средней Орды киргиз-кайсаков с касающимися до его ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации этого народа, также и прилежащих к русской границе, по части Колыванской и Тобольской губерний, крепостей с дополнениями // Новые каждомесячные сочинения. – СПб., 1795-1796 гг.;


ТҮЙІНДЕМЕ


Мақалада ХҮІІІ ғасырдағы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации қазақ халқының тарихи-этнографиясына қатысты Ресейлік зерттеушілер деректеріне шолу жасалған.


РЕЗЮМЕ


В данной статье дается обзор материалам русских исследователей касающихся исторической этнографии казахского народа в ХҮІІІ веке.


^ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА Д ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииӘУІРІН КЕЗЕҢДЕУ МӘСЕЛЕЛЕСІНЕ

ҚАТЫСТЫ ОЙ-ПІКІРЛЕР


Бакаева Г.Е. – оқытушы (Алматы қ. Қазмемқызпу)


Қазақстандағы қола дәуірінің зерттелуі – Кеңес үкіметінің кезінде ғылыми жағынан жүйелі ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации жолға қойылды. Арнайы ұйымдастырылған экспедициялар қола дәуіріне тән ескерткіштерді ашып, Қазақстан аумағында тарихқа андронов және беғазы – дәндібай мәдениеті деген атпен енген тайпалар ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации мекендегенін дәлелдеп берді. Қазақстанның қола дәуірін зерттеуде бұл ескерткіштердің маңызы зор. Қола дәуірінің ескерткіштері Қазақстанның төрт бұрышынан да табылған. Мәселен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Орталық Қазақстанды зерттеу үшін ұйымдастырылған «Нұра экспедициясының» көрнекті мүшелері П.С.Рыков, М.И.Артамонов, М.П.Грязнов, К.Арзютов, И.В.Сыницин сияқты ғалымдар андронов және бе ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииғазы – дәндібай мәдениетінің қоныстары мен зираттарын тауып, зерттеп, қазу жұмыстарын жүргізіп көне дәуір тарихына өз үлестерін қосты. Қазақстанның батыс бөлігінде қола ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации дәуірінің ескерткіштерін зерттеген О.А.Кривцова – Гракова, Солтүстік Қазақстанды А.М.Оразбаев, Шығыс Қазақстанды С.С.Черников, кейіннен оған А.Г. Максимова қосылған, Солтүстік Қаза ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқстан мен Батыс Қазақстанды В.С. Сорокин, Жетісуды А.Н. Бернштам, К.А.Акишев зерттеп, қола дәуіріне қатысты құнды мәліметтер тапқан.

Осы жоғарыда көрсетілген зерттеушілерді ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң қай-қайсысы болмасын өз еңбектерінде қола дәуірін кезеңдеу мәселесіне тоқталып өткен. Алайда бұл зерттеушілердің қола дәуірін кезеңдеу мәселесі жөніндегі пікірлері әр түрлі ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации.

Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде зерттеушілер Қазақстанның қола дәуіріне қатысты ғылыми дәрежесі жоғары көптеген еңбектер жазып қалдырғанымен, дәуірді кезеңдеу мәселесіндегі пікірлерінің қарама-қайшылығы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации қола дәуірінің нақты кезеңін көрсетуде қиындықтар туғызып отыр. Дегенмен зерттеушілер қола дәуірін кезеңдеуге байланысты методологиялық принциптерді қалыптастыруда біршама еңбектенген.

Жалпы Қазақстандағы қола ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации дәуірін үш тарихи кезеңге бөліп қарастыруға болады деп ойлаймыз. Олар:алдыңғы кезең (б.з.б XVІІІ-XVІ ғғ.), ортаңғы кезең (б.з.б XV ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации-XІІ ғғ.), соңғы кезең (б.з.б XІІ-VІІ ғасырдың басы). Андронов мәдениеті қола дәуірінің алдыңғы және ортаңғы кезеңіне, ал Беғазы-Дәндібай мәдениеті соңғы кезе ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииңіне тұстас келеді.Андронов мәдениетінінің ескеркіштерін кезеңдеуге бөліп, топтастыруды бастаған С.А.Теплоухов /1/ болды. Ол андронов мәдениетінің уақытын б.з.б. ІІ мыңжылдықты ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң 1-ші жартысы және б.з.б. І мыңжылдықтың басы деп көрсеткен. 1930 жылы М.П.Грязнов қола дәуірінің мәдениетін алдыңғы, ортаңғы, со ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииңғы деп үш кезеңге бөлген. Автордың ойынша алдыңғы қола дәуірі, Минусинск далаларынан бастап Қазақстанның далалық аймақтарын, Батыс және Шығыс Сібірді қамтыған. Ал қола ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации құралдары екінші кезеңде пайда болған. Үшінші кезеңде, қатпарлы пышақтар және біздер пайда болған /2/

1948 жылы К.В.Сальников андронов мәдениетінің үш сатылы кезеңдеуін ұсынды. Ол мынандай ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации үш кезеңге бөлген:федоров (б.э.д.2 мыңыншы жыл), алакөл (б.э.д. 11-9 ғғ.), замараев (б.э.д. 8-7 ғғ.). Кейіннен жаңа мәліметтер бойынша бұл хронологияға ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации мынандай түзетулер енгізген: 1кезең, федоров - б.э.д.18-16 ғғ.; 2 кезең, алакөл - б.э.д.15-12 ғғ; 3 кезең, замараев - б.э.д.12-8 ғғ /3/.

Орталық Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштеріне К.В.Сальниковтың үлгісі бойынша ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации кезеңдеу жасалып, федоров, алакөл және дәндібай кезеңі деп бөлінді. Соңғысы қарастырылып отырған территорияға байланысты өзгеше болып келеді.

Ескерткіштерді кезеңдеуде, хронологиясын анықтауда ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации, андронов мәдениеті тайпаларының этникалық мәселелерін анықтауда Ақтөбе облысындағы Тасты-Бұтақ қонысының маңызы зор. В.С.Сорокин кешенді радиоуглеродты анализ жасау негізінде ескерткіштерді алакөл кезеңіне жат ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқызды. Қоныстар мен оба топографиясынан шыға отырып,шаруашылық және баспана құрылысы жөнінде В.С.Сорокин: «олардың болуы қола дәуірінің екінші жартысына сәйкес келетін ксеротермиялық кезеңні ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң бас кезіне қатысты» деген ой айтады /4 /

Андронов мәдениетін кезеңдегендердің бірі М.Н.Комарова. Ол өзінің жобасын басқа зерттеушілер секілді оба материалдарына сүйеніп жасады. Оның есептеуінше обалар хронологиялы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқ жағынан да, этникалық жағынан да бір қоныс тобына жатады. М.Н.Комарованың пайымдауынша андронов мәдениеті ескерткіштерінің хронологиясы молаларды зерттеу барысында нақты анықталды /5/. М.Н.Комарова Алексеев қонысының керамикалық кешенімен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Садчиков қонысының керамикалық молаларын салыстыра отырып, олардың қоныстануын екі жақты қалпына келтірді. Сонымен қатар, ол ескерткіштерді хронологиялық жағынан беғазы-алакөл және қарасуық деп екі топқа б ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииөлді .

1955 жылы Е.А.Агеева және А.Г.Максимова Павлодар облысында қола дәуірінің үш кезеңінің ескерткіштерін ашып, зерттеді. А.Г.Максимова үш кезеңдік дәуірлеуді жасаған ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации болатын. Неғұрлым кең ұсынылған ескерткіштер қарасуық уақытына сәйкес келген /6 /.

1960 жылы С.С.Черников Шығыс Қазақстанда зерттеу жүргізу негізінде және А.Г.Максимованы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң мәліметтеріне сүйене отырып жаңа кезеңдеу жасады. Шығыс Қазақстан қола дәуірін ол төрт кезеңге бөлді: усть-бөкен (б.э.д.18-16 ғ.ғ) , қанай (б.э.д.16-14 ғ.ғ) , малокрасноярский ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации (б.э.д.14-9 ғ.ғ) , трушниковский (б.э.д.9-7 ғ.ғ) /7 /.

Жиырма жыл ішінде қола дәуірі ескерткіштерін кең масштабты зерттеу ертедегі белгісіз материалдарды жинауға, көптеген мәселелерді жаңа қырынан қарастыру ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииға, дәуірлеу мәселесінен бастап андронов мәдениетінің шығуы және оның жергілікті нұсқалары, трансформация мәселелерін шешуге жол ашты.

80 жылдардың басындағы В.С.Стоколостың алакөл мен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации федоров ыдыстары бір ескерткіштен табылған деген хабарламасы К.В.Сальников ұотпрыскған кезеңдеуді қайта қарастыруға түрткі болды. В.С.Стоколос өзінің еңбегінде әр кезең бір-бірімен ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации ешқандай байланысы жоқ мәдениет сияқты, оның өзіндік мәдениеті, белгілі бір территориясы бар деген ой айтады. В.С.Стоколос басқа зерттеушілердің пікіріне қосылмай, алакөл мәдениеті Қазақстан ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации территориясының көп бөлігіне тараған деген өз пікірін алдыға тартады /8/.

Солтүстік Қазақстанның қола дәуірін кезеңдерге бөлген А.М.Оразбаев болды. Оның жобасының негізінде К ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации.В.Сальниковтың классификациясы алынды, айырмашылығы - ол замараев кезеңін өзіндік мәдениет ретінде бөлді. Қола дәуірінің алғашқы екі кезеңін:федоров және алакөл деп көрсетті ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации /9/. Бұл жерде А.М.Оразбаевтың К.В.Сальниковтың пікірін біршама қолдағаны байқалады. Солтүстік Қазақстаннан табылған материалдарға мұқият талдау жасау Г.Б.Здановичтың жа ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииңа кезеңдеуді ұсынуына мүмкіндік берген. Ол қола дәуірін мынандай 2 кезеңге бөлген: дамыған және кейінгі, дамығанның өзін петров, алакөл, амангелді-бескөл деп ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации үш кезеңге бөліп көрсеткен. Автордың ойынша соңғы кезеңде федоров тайпалары алакөл қоныстанушыларына еніп, белсенді қарымқатынас жасаған. Кейінгі қоланы Г.Б.Зданович 2 кезеңге бөлген ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации: замараев (б.э.д.11-10 ғ.ғ) және ильинский (б.э.д.9-7 ғ.ғ) /3.18/.

Андронов қоғамының кезеңдеу мәселесін Н.А.Аванесова қайта қарастырып, метал өнімдерін зерттеу негізінде мынандай кезеңдеуді ұсынды ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации: алдыңғы алакөлдік кезең, андронов мәдениеті, замараев-беғазы мәдениеті. Андронов мәдениетінің өзін үшке бөлді: алакөл, қожамберді және федоров. Автордың тұжырымдауынша біріншіден, алакөл ескерткіштері федоров ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации ескерткіштерінен бұрын болған; екіншіден, алакөл ескерткіштерінде полтавкин және абашев тайпаларының керамикалық дәстүр элементтерімен сипатталатын хронологиялық горизонт байқалады; үшіншіден, қожамберді типіндегі керамиканы алакөлден федоров кезеңіне ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации өткен деп есептеу керек /3.19/.

Тобылдың далалық бөліктеріне В.В.Евдокимова мынандай кезеңдеу жасады:1)алакөл мәдениеті: а) петровск кезеңі (б.э.д.16-15ғ.ғ) ; б) алакөл ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации кезеңі (15-13ғ.ғ) ; 2) алексеев мәдениеті: а) алексеев кезеңі (15-10 ғ.ғ) ; б) загарин кезеңі (б.э.д.10-13 ғ.ғ). Автордың ойынша дамыған қола дәуірінің ескерткіштерінің барлығы бір мәдени-хронологиялық топ-алакөлге қатысты ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации болуы мүмкін /3.20/.

Орталық Қазақстандағы алуан түрлі ескерткіштер қола дәуірін кезеңдеуді нақтылауға мүмкіндік берген. Ә.Х.Марғұланның ойынша Ортау 1, Ақсу-Аюлы 2, Бесоба, Қарашо ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқы, Беласар 2 және т.б,керамикалық сипаты жағынан,қола бұйымдары,әсіресе қабір құрылысының типі,дөңгелек қошаулы қорғандардың алакөл уақытына қатысы жоқ. Олар - кейінгі андроновтан беғазы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации-дәндібай уақытына өту кезеңінің өнімі /10/. С.С.Черников оларды сарыкөл қорғанының олжалары дәлелі ретінде алакөл кезеңіне жатқызды /7.98-99/.

Ә.Х.Марғұлан монографиялы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқ еңбегінде /10.115/ «алакөл кезеңініңң хронологиясы көп күмән тудыратындығын баса көрсете отырып, қола дәуірінің алуан түрлі ескерткіштерін зерттеу негізінде мынандай кезеңдерге бөледі:

1) энеолит (3 мы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииңжылдықтың 2-ші жартысы) ;

2) ерте андрон (б.э.д.17-15 ғ.ғ) Орталық Қазақстанда нұра кезеңі;

3) кейінгі андрон (б.э.д.14-13 ғ.ғ) Орталық Қазақстанда атасу кезеңі;

4) андроннан кейінгі қола ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииға өту кезеңі (б.э.д.12-11 ғ.ғ) ;

5) беғазы-дәндібай кезеңі (б.э.д.10-8 ғ.ғ) ;

Яғни, Орталық Қазақстандағы андронов мәдениеті тайпалары өз дамуында бірінен соң бірі ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации келетін Нұра және Атасу кезеңінен өткен.

Мәселені қарастыру барысында қола дәуірін кезеңдеудің ауқымды да қайшылықты мәселе екеніне көз жеткізіп отырмыз. Зерттеушілердің өзі қола д ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииәуірін кезеңдеуде ортақ пікірге келе алмаған, сондықтан бұл жерде өзіндік ой айту қиынға соғып отыр. Дегенмен де қола дәуірін жалпы кезеңге б ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииөлуде М.П.Грязновтың, Орталық Қазақстанның андронов мәдениетін кезеңдеуде Ә.Х.Марғұланның пікірлеріне қосылуға болады.


ӘДЕБИЕТТЕР

1. Теплоухов С.А. Опыт систематизации старых металлургических культур Минусинского края // Материалы по ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации этнографии. – Л.,1926. Т.4. Вып.2 .- 156 с

2. Грязнов М.П.Казахстанский очаг бронзовой культуры // Казаки: Материалы комиссии экспедиционных исследовательских работ.Сер.казахстанская. Л.,1930.Вып.15. С.147,158,162.

3. Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., Культура старых скотоводов и ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации металлургов Сары-Арки. - Алма-Ата, 1992. С.10.

4. Сорокин В.С.Жилья поселения Тасты-Бутак // Короткие сообщения Ин-та археологии АН СССР.1962. Вып.61. С.51-60.

5. Комарова М.Н.Относительная хронология памятников андроновской культуры // Археологический сборник. - Л., 1962. Вып ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации.5 . С.51.

6. Агеева Е.И., Максимова А.Г.Отчет Павлодарской археологической экспедиции 1955 г //Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР.1959 Т.7. Сер.археол. –С.91-116.

7. Черников С.С.Восточный Казахстан в ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации эру бронзы // Материалы и исследования по археологии СССР. - Л., 1960. №88. –С.91-103.

8. Стоколос В.С.Культура населения бронзового века Южного Зауралья. - М., 1972. – С.5.

9. Оразбаев А.М.Монументы эры бронзы Центрального Казахстана // Труды Ин-та ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата, 1959. Т.7. Сер.археол. – С.210, 220-259.

10. Маргулан А.Х.Сочинения. В 14 томах. Том 1.Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана. - Алматы: Атамұра, 1998. – С.114.


ТҮЙІНДЕМЕ

Б ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииұл мақалада Қазақстанның қола дәуірін кезеңдеу мәселесіне қатысты кеңестік кезеңдегі зерттеушілердің ой-пікірлері қарастырылған.


РЕЗЮМЕ

В данной статье создатель расматривает взоры русских ученых по поводу периодизации бронзового ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации века в Казахстане.


^ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ТІЛ МӘСЕЛЕСІ

Досымова М.Қ. - ізденуші (Алматы қ., Қазмемқызпу)


Тіл әрбір халық мәдениетінің бір бөлігі. Әрине, қай халық болмасын өз мәдениеті ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации мен тарихын жоғары ұстайды. Соның бір тармағы – ұлттық тіл десек, бұл ретте ортаға салар ойлар шынында да баршылық. Қазір қандай ортада болмасын, ұлтаралық қатынастар турасында әңгіме қозғала қалса, тіл ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации проблемасы алдымыздан шыға береді. Тіл туралы, оның ішінде ұлттық тілдерге мемлекеттік статус беру жөнінде қызу айтыс-тартыстар әлі өрістеуде. Әрине, бұл оп-оңай шешіле қоятын мәселе емес ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации. Дегенмен ұлттық тілдің беделін көтеруге деген құлшыныс қай жағынан алғанда да құптарлық.

Қазіргі таңда тіл проблемасын шешу үшін көптеген жұмыстар атқаруға тура келеді. Б ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииұл мәселе, әсіресе, біздің Қазақстан сияқты көп ұлт өкілдері шоғырланған аймақта аса күрделі. Қазір республикада жергілікті ұлттың үлес салмағы 40% жетер-жетпес мөлшерде ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации ғана екен. Осындай жағдайда әр түрлі себептер мен беделі төмендеп, көптеген фунциясынан айрылған қазақ тілі туралы қалай әңімелесек те айтар сөз жеткілікті.

Қазір баспасөз ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации беттерінде де, мәжіліс бас қосуларда да осы тақырып төңірегінде пікірлер көп. Бірақ айтылу бар да, ал орындалу барысы төмен деуге болады. Тіл мәселесіне қатысты қазіргі таңда республика ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации көлемінде бірқатар шаралар белгіленген. Олардың ең негізгісінің бірі – қазақ тілін оқытуды жаңа талаптар денгейіне көтеру. «Тіл тағдыры - халық тағдыры» демекші, ол біріншіден –тіл та ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииғдырына деген тебіреніске толы жанашырлық, екіншіден –оны тұйықтан алып шығу бағытында нақты жолдар іздестіру. Осы орайда қазақша балабақшаларды және мектептерді көбірек ашу ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации қажеттілігі. Яғни ұлттық тілдің пайдалану аумағын кеңейтуді әуелі осылайша төменнен бастаған жөн.

Тіл – этностардың өмір тіршілігінің, қоғамдық, саяси, мәдени, өндірістік, тұрмыстық, отбасылық және ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации т.б. салалардағы маңызды қатынас құралы. Әрбір халықтың ана тілі – әр ұлттың жан дүниесі мен мәдениетінен ғасырлар бойы жиған рухани азығының нәр алатын кіндік ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации тамыры. Заманымыздың аса көрнекті ғкрасным, жазушысы Мұхтар Омарханұлы Әуезов былай дейді: «Ана тілін білмейтін адам мәдениетті адам санатына қосылмайды» /1/ Яғни әрбір ұлт өз ана тілін с ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииүюге, құрметтеуге міндетті. Өйткені ұлтымыздың аса ұлы игілігі, асыл қазынасы, әрі оның өзіне тән ажырағысыз белгісі болуға тиіс. Қазақ тілінің өткен қиын заманның талай-талай қиындығынан еңсесі т ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииүсіп, әркімнің қас қабағынан емеурін күткендей мүсәпір күй кешкені әлі де есте. Ұзақ жыл бір тілге - орыс тіліне үстемдік беру қағидасы интернационалдық тәрбиедегі ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации бір жақтылық, тілді маңдайдан қаққаны өз алдына, ұлтымыздың қабырғасын күтірлете бастаған зілзалаға айналғанын да ұмыта қойғанымыз жоқ. Көз алдымызда қазақ тілінің рөлі ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации төмендеп, пайдалану аясы айтарлықтай тарыла кетті емес пе? Тіпті құжат істеріде тек орыс тілінде жүрді, жоғарғы оқу орындарында емтиханның тек орыс тілінде тапсырылуы, қазақ мектептері жаппай ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации орыс тіліндегі мектептерге көшірілуі, бала-бақшаларда тәрбие жұмысының орыс тілінде ұйымдастырылуы, ұлт тілінде дайындалған диссертациялардың қарауға қабылданбауы және т.б. теріс әрекеттер бірінен соң бірі ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации туындап, тілдің азып тозуын, жоғалып кету қаупін тудырды. Ұлттық сана сезім тұйыққа тірелуге айналды. Осылардың кесірі болар, қазақ ұлтының жігерлігі, намысы, ұлтшылдығы біртіндеп жігерсіздікке, селсоқтыққа, ықылассыздыққа ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации, мәңгүрттікке, қатыгездік секілді мінез - құлықтар халық өміріндегі үлкен дертке айналды. Осындай жағдайда өмірге келген бірегей құжат тіл туралы Заңы республикада ізгілікті кезеңнің шымылды ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииғын ашып берген тарихи оқиға болды. «Қазақ ССР-нің тіл туралы заңың 1989 жылдың 22 қыркүйегінде дүниеге келді. Ол 2000 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Осы кезеңнен бастап тіл ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации туралы сөз еткенде қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе берілуіне және Қазақстан егемендік алған кезеңнен бастап, қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде қабылданды деп тоқмейілсініп, барлық жұмыс осымен ая ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқталды деуге әсте де болмайды. Әрбір заң өмірге енуімен, орындалуымен беделді. Тіл заңының өмірге келер кезеңінде де, одан кейін де қалың көпшілікті мейлінше толғандырып келеді ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации. Оның айғағы газет, журнальчик беттерінде қазақ тілін өркендетуге бағытталған ойлы мақалалар жарық көріп отырса радио, теледидар арқылы қарапайым еңбек адамдарынан бастап ғылымның әрбір саласындағы ғалымдарға ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации дейін ана тілі жөніндегі өз пікірлерін ортаға салып келеді. Осы бар пікірлерге ортақ бір желі ол ананың ақ сүтімен дарыған ана тілі жоқ халықтың, болашағы да ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации жоқ деген ақиқатты айқындай түседі. Мысалы бұдан мың жыл бұрын Жүсіп Баласағұн: «Сөз сүйектен, таяқ еттен өтеді, сөз, қалады тая ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқ табы кетеді» - деген болса, бұл күндері де мұның өзектілігі зор /2/.

Солай бола тұрғанмен бұл салада үлкен қиыншылықтар мен кедергілер орын алуда. Жоғарыда ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации айтылғандай кейбір азаматтар тіл туралы Заңға қолымыз жетті деп еркіндікке жол беріп жүрсе, ал кейбіреулер бізге ұлттық тілдің қажеті қанша «егер сен орыс тілін білсең, ана тілінде сөйлеудің не ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации қажеті бар, бұлай еткенде, сен не мақсатты көздейсің» деген сияқты көзқарастар әлі күнге дейін қалыптасуда.

Қазақстан Республикасы көп ұлтты мемлекет, сондықтан да республикада 130 ша ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқты тіл дамуда.Соңғы халық санағы тілдік көрсеткішті баян еткендей, республика халқының 46,2 % бір тіл, 53,8 % екі және одан да көп тілді біледі.

Қазақстан халқының 64,4% (қала ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации халқының 54,5%, ауыл халқының 77,0%) мемлекеттік тілді менгерген.

Мемлекеттік тілді менгеру жағынан Қызылорда облысының халқы бірінші орында (97,2%), Атырау облысының халқы екінші орында (92,8%), Оңтүстік Қазақстан ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации обылысының халқы үшінші орында (88,6 %).

Республика халқының 90,2 % өз ұлтының тілін менгерген (өз ұлты тілін менгергендер өзбектің 97,0%, ұйғырдың 81,3 %, әзербайжанның 50,1%, татарлардың 37,1%, кәрістің 25,8%, немістің 21,8%, украинның 16,1%, белорустың 13,5%).

Қазақстанда этностар арасында шет ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации тілін білу жағдайы мынандай: 107,1 мың адам (0,7%) ағылшын, 37,9 мың адам (0,3%) неміс, 15,4 мың адам (0,1%) түрік, 0,2% мың адам француз тілін меңгерген. Республикамызда этностар арасында қостіл, үш тіл, төрт тілдік дамыды /3/.

Қостілдік деген – белгілі ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации бір аумақ көлеміндегі этносаралық қарым – қатынасқа түсетін нақты этникалық қауымдастық өкілдерінің, бүкіл қоғамның (әлеуметтік) әр түрлі жағдайында екі тілді (әдетте ана ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации тілі мен екінші бір тілді) алма – кезек қатар қолдануы.

Әсіресе, Республикада қазақ-орыс қостілдігі кең тараған құбылыс, тарихи үрдіс. Қазақ-орыс қостілдігі дегеніміз – қазақтардың ана тілімен қатар орыс тілін қолдануы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации. Әлеуметтік коммуникативтік системасындағы қазақ, орыс және басқа тілден тұратын үш тілдік. Бұл татарлардың (татар-башқұрт-орыс; татар-башқұрт-қазақ), өзбектердің (өзбек-қазақ-орыс), дүнгендердің (дүнген ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации-орыс-қазақ), кәрістердің (кәріс-орыс-қазақ), қырғыздардың (қырғыз-қазақ-орыс) және басқа этностардың үш тілділігі.

Сонымен қатар, республикада төрт тілділіктің дамуы. Бұл ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации орайда ұйғырлардың (ұйғыр-қазақ-өзбек-орыс), татарлардың (татар-башқұрт-қазақ-орыс), тәжіктердің (тәжік-өзбек-орыс-қазақ), түріктердің (түрік-әзербайжан-қазақ-орыс), әзербайжандардың (әзербайжан-қазақ-орыс ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации-түрік), күрдтердің (түрік-әзербайжан-қазақ-орыс) және т.б. этностардың төрт тілділігі. Қостілділік пен көптілділіктің әрбір түрлерінің – әдеби-әдеби, ауызша-ауызша, әдеби-ауызша, ауызша-әдеби, толық және ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации толық емес қызметтерді атқарады. Екі және көптілділіктердің компоненттері болған тілдердің туыс болуы мен болмауы.

Мәселен, Жамбыл облысында тұратын этностардың (екі жыныстағы) бір ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации тілді немесе қостілді меңгеруін қарастыратын болсақ: қазақтар (барлығы) 640346, бір тілді меңгергендер 170813 (26,7%), екі тілді меңгергендер 469533 (73,3%); орыстар (барлығы) 179258, бір тілді меңгергендер 120010 (66,9%), екі тілді меңгергендер 59248 (33,1%); түріктер (барлығы) 24823, бір ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации тілді меңгергендер 3914 (15,8%), екі тілді меңгергендер 20909 (84,2%); татарлар (барлығы) 12576, бір тілді меңгергендер 2598 (20,7%), екі тілді меңгергендер 9978 (79,3%); күрдтер(барлығы) 10855, бір тілді меңгергендер 2161 (19,9%), екі тілді ме ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииңгергендер 8694 (80,1%); әзербайжандар (барлығы) 10593, бір тілді меңгергендер 2701(25,5%), екі тілді меңгергендер 7892 (74,5%). Біз бұл жайлы толығырақ Жамбыл облысы тұрғындарының тілді меңгеруін 1999 жылғы санақ бойынша 1-кестеден к ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииөре аламыз /4/.

1-кесте Жамбыл облысы тұрғындарының тілді меңгеруі, 1999 ж.

Этностар



Барлығы

меңгеретін тілдері, %

Ерлер


меңгеретін тілдері, %

Әйелдер

меңгеретін тілдері, %

бір тілді

қос тілді

бір тілді

қос тілді

бір

тілді

Қос тілді


Қазақтар

640346


26,7

73,3

317417

26,3

73,7

322929

26,9

73,1

Орыстар

179258


66,9

33,1

81201

66,3

33,7

98057

67,5

32,5

Түріктер



24823

15,8

84,2

12439

15,5

84,5

12384

16,1

83,9

Татарлар



12576

20,7

79,3

5564

22,2

77,7

7012

19,4

80,6

Күрдтер



10855

19,9

80,1

5487

19,8

80,2

5368

19,9

80,1

Азербай-жандар


10593

25,5

74,5

5370

24,6

75,4

5223

26,5

73,5


Тілдік ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации даму және ұлттың саясаты саласындағы негізгі мақсаттар мен принцптер этникалық ерекшеліктердің дамуы және Қазақстанның ұлттық мәдениетінің көп түрлілігін сақтау, осы негізде ұлтаралық т ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииұрақты ахуалды ел ретінде республиканың әлемдегі беделін нығайту болып табылады. Бұл негізгі қолдаушы принциптерінің Қазақстан Республикасының Конституциясында (1995 ж. 30 тамыз), Қазақстан Республикасының мемлекетінің сәйкестігін қалыптастыру тұжырымдамасында (1996ж ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации.) жарияланды. Ал, 1996-2005 жылдар аралығында мына заңдар мен заңға тәуелді актілер қабылданды:

– Қазақстан Республикасы президентінің 1996 жылғы 4 қарашадағы өкімімен мақұлданған «Қазақстан Республикасыны ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииң тіл саясатының тұжырымдамасы».

– «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы заңы» ҚР 1997 жылғы 11шілдедегі Заңы.

– «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы туралы» ҚР Президентінің 2001жылғы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации 7 ақпандағы №550 Жарлығы.Тілге байланысты Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулылары:

– «Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік ономастика комиссиясы туралы» 1998жылғы 21 сәуірдегі №368.

«Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанында ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииғы Мемлекеттік терминология комиссиясы туралы» 1998 жылғы 21 сәуірдегі №367.

– «Мемлекеттік органдарда мемлекеттік тілдің қолданылуы аясы кеңейту туралы» 1998 жылғы 14 тамыздағы № 169.

– «Тілдер туралы заңдардың сақталуына бақылау жасаудың т ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииәртібі туралы ережені бекіту туралы» 1999 жылғы 8 қаңтардағы № 16.

– «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2002, 2003-2004, 2005-2006 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасын іске асыру шараларының жоспары туралы» 2001-2006жж /5/.

Аталған бағдарламаға с ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииәйкес мемлекеттік және басқа тілдерді дамыту стратегиясы негізгі мынандай мақсаттарды іске асыруды көздейді: Мемлекеттік тілдің әлеуметтік – коммуникативтік қолдануын кеңейту және нығайту; орыс тілінің жалпы қолдануын ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации нақтылау; этностық топ тілін дамыту. Бағдарламаны іске асыру Қазақстан аумағында әлі де жеке фунция ретінде қолға алынады.

Негізінен жоғарыда айтып өткеніміздей, Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қаза ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқ тілі. Мемлекеттік тіл – мемлекеттің бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс қағаздарын ж ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииүргізу тілі /6/.

Мемлекеттік тіліміздің даму барысы бүгінгі кезде мемлекеттік тілде іс жүргізуге көшкен – Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Маңғыстау облыстарын аңғаруға болады. Демек ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации, осындай жағдайда қазақ тілінің мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдарда, халыққа білім беру, мәдениет, ғылым мекемелерінде қызмет көрсету, бұқаралық хабарлама және басқа да салаларда белсенді түрде ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации қолданылуына қамқсоколық жасау абыройлы парызға айналуы тиіс.


ӘДЕБИЕТТЕР

1. Әріпов Д. Тілің халқың, халқың тілің қос егіз // Казахстанская правда. - 1994. -22 кыркүйек.

2. Тектіғұлов Қ. Тағы да тіл туралы // Егемен Қаза ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализацииқстан. – 2005. - 15 маусым

3. Хасанұлы Б. Тіл қатынастары негізінде (оқу құралы) –Алматы: Қазақ

мемлекеттік қыздар педагогикалық инситуты, 2006. -86 б.

4. Государственный состав населения Республики Казахстан. 2 том. Население Республики Казахстан по национальностям и ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации владению языками / Итоги переписи населения 1999 года в Республике Казахстан. Статистический сборник.-Алматы: Агенство РК по статистике, 2000.-272с.С.94-96.

5.Главные законодательные акты о языках в Республике Казахстан.-Алматы: Атамұра, 2003. – 186 с.

6. Қазақстан Республикасының тіл туралы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации Заңы. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 48 б.


ТҮЙІНДЕМЕ


Мақалада Қазақстан Республикасында ұлттық тілдің даму денгейі, көптілділік мәселесі статистикалық талдау негізінде қарастырылады. Сондай-ақ, мемлекеттік тіл саясатының іске асырылуы ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации заңдық актілермен түрлі ресми құжаттар негізінде берілген.

РЕЗЮМЕ


В статье на базе анализа статистических данных материалов переписей населения Республики Казахстан, разных законодательных актов и официальных документов рассмотрены состояние ХҮІІІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНА ҚАТЫСТЫ РЕСЕЙ ДЕРЕКТЕРІ - Проблемы повышения качества образования в условиях глобализации государственных языков, также трудности двуязычия и многоязычия. Существенное внимание уделено развитию гос языковой политики в республике.



hanti-mansijskij-bank-voshel-v-tor-bankov-mecenatov-proverit-svoi-it-znaniya-mozhno-ne-othodya-ot-kompyutera-generalnimi.html
hanti-mansijskogo-avtonomnogo-okruga-yugri-v-2017-godu-v-ramkah-realizacii.html
hanuman-podzhigaet-dvorec.html